اگر بخواهیم بطور مفید و مختصر حاشیه نشینی را تعر یف کنیم، باید گفت پدیده سکونت گاههای غیررسمی حاصل رشد شهرنشینی و مهاجرت به شهرها به دلیل جذابیت های شهر چون فرصت های شغلی بیشتر، تحصیل، درمان و بهداشت، دسترسی بیشتر به خدمات اجتماعی است.
اماحاشیه نشین کیست؟ کسی که در شهر سکونت دارد ولی قادر به جذب نظام اقتصادی اجتماعی شهر نشده و در حاشیه آن به
زندگی ادامه می دهند و اکثرا مهاجرانی هستند که در فقر روزگار می گذرانند و در ارزانترین محل خانه خود را بنا می کنند و شروع به یافتن کار در همان حوالی می کنند.
تاریخچه این معضل اجتماعی
در سالهای ۱۳۴۰ و آغاز شهرنشینی افراد تمایل زیادی به مهاجرت به شهرها پیدا کردند ولی چون وضعیت اقتصادی مناسبی نداشتند و توانایی خرید مسکن در شهر را نداشتند شروع به ساخت و ساز در حاشیه شهرها نموده وبصورت شهرک نشینی در حومه و البته گاهی الونک نشینی نیز دیده شد.
علل حاشیه نشینی
کارشناسان معتقدند با نفوذ سرمایه داری در کشور ما رابطه میان سه نوع زندگی شهری، روستایی و ایلی از میان رفت و با ترویج الگوی مصرفی مدرن در ای ران تمرکز روی شهرنشینی بیشتر شد و با اصالحات ارضی فرایند مهاحرت چند برابر شده و قشر پایین جامعه بناچار در حاشیه شهرها ساکن شدند.از علل عمده این پدیده شوم می توان به پایین بودن سطح درآمد خانوار و باال بودن قیمت زمین، هزینه باالی ساخت وساز و گرانی اجاره بها اشاره کرد. نداشتن زمین و فقر موجب گریزان شدن ساکنان از زادگاه و سرازیر شدن آنها به سوی شهرها شده و مواجهه با گرانی هزینه در شهرها افراد به مناطق حاشیه نشین پناه می برند. فقدان منطقه بندی و کاربری مناسب زمین درشهر که اگر منطقه بندی نشده و توسعه نیابند زمینه برای ساخت وساز غیرمجاز فراهم می گردد. مهاجرت افراد از روستاها به شهر ، ازشهرهای کوچک به بزرگ و از هسته داخلی شهرهای بزرگ به حواشی آن از دیگر عوامل زمینه ساز این پدیده است.
در این میان نمی توان از عملکرد دستگاه های دولتی و عمومی در گسترش این مناطق غافل شد.
مشکالت حاشیه نشینی
طبیعی است وقتی فردی با فرهنگی متفاوت از شهرنشینی وارد آن می شود، شغل مناسبی را نمی یابد و باالجبار درمناطق حاشیه نشین ساکن می شود. این پدیده موجب ایجاد شغل های کاذب و سیاه شده و همچنین آسیب هایی چون فحشا، توزیع مواد مخدر و کودکان کار می گردد. متاسفانه این مناطق به دلیل محرومیت فکری و فرهنگی جرم خی ز هستند و سایه فقر و اعتیاد همواره بر سر اهالی منطقه سنگینی می کند. سطح بهداشت عمومی و سالمت این مناطق پایین است و چون فاضالب شهری وجود ندارد و اب های الوده در سطح معابر جاریست سالمت اهالی بویژه کودکان را در معرض خطر قرار می دهد.کمبود فضای سبز، ورزشگاه و فرهنگسرا، نبودن آسفالت کوچه ها و معابر از دیگر مشکالت این مناطق است .بدلیل نبود برنامه صحیح جهت پر کردن اوقات فراغت و نابرابری های اقتصادی و اجتماعی و در دسترس بودن مواد مخدراعتیاد در این مناطق بیداد می کند.اکثر اهالی این مناطق بدلیل عدم وجود مشاغل مولد به در بسته می خورند ولی چون نه راه پیش دارند نه راه پس، مشاغل کاذبی چون کارگری ساختمان، دستفروشی، دوره گردی و سیگار فروشی را در پیش گرفته و حتی به مشاغل انحرافی چون فروش مواد مخدر روی می آورند و تعداد کمی از این افراد به مشاغل مفید دست پیدا می کنند.
راهکارهایی جهت پیشگیری از این پدیده زشت اجتماعی توزیع یکسان خدمات، امکانات و فرصت ها برای روستاها و شهرهای کوچک و بزرگ بطور یکسان
ایجاد صندوق های محلی برای خرده وام ها و پس انداز مسکن ایجاد مشاغلی با مشارکت و سرمایه های اولیه خود مردم در کنار بهره گ یری از منابع دولتی و خصوصی تهیه نقشه جامع رشد شهری در حریم شهرها شهرداری ها موظفند تا بر محدوده شهر نظارت داشته باشند و عدم نظارت باعث ساخت و سازهای غیر مجازشده و افراد به هم پیام رسانی می کنند و بافت های خودرو روزبروز بیشترشده و معضالت بیشتری گریبان شهر و شهرنشین را می گیرد.
اگر مدیریت شهری بر اساس وظیفه قانونی خود نظارت بر تمام اتفاقات حریم شهر داشته باشد ازاین معضل اجتماعی پیشگیری می کند.
راهکارهایی برای کاهش جرم در این مناطق اما پس از اینکه شهری با معضل حاشیه نشینی مواجه شد باید برای سازماندهی و توانمند سازی این اقشار از نظر فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی برنامه ریزی کند. ارتقای کیفیت سکونت از طریق اعطای برخی امکانات و تسهیلات احداث معابر و گذرگاههای عادی که امکان دسترسی پلیس و نیروی انتظامی، ماشینهای اکیپ امددی چون امبوالنس و ماشین اتشنشانی را فراهم کند.
ایجاد روشنایی کافی زیرا معابر تاریک محل ارتکاب جرم هایی چون سرقت، زد وخورد و سرقت و قتل است. شناسایی اراذل و اوباش منطقه و مجرمان سابقه دار و کنترل کردن این افراد بالا بردن ضریب امنیتی این مناطق توسط پلیس و مراجع انتظامی از طر یق ایجاد کالنتری و حضور مرتب گشت های سیار در معابرایجاد فضای تفریحی سالم جهت پر کردن اوقات فراغت ساکنان و فرهنگ سازی و آموزش اهالی بازرسی مرتب و سرزده کارشناسان بهداشت و محیط زیست برای جلوگیری ازاقدام علیه محیط زیست شناسایی پیشگیری و کاهش جرایم در مناطق که هنوز حاشیه نشینی در آن رواج نیافته ولی مستعد حاشیه نشینی هستند.

رزیتا ولی زاده